1 września 2026 roku w Parku Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 w Toruniu odbyły się uroczystości upamiętniające 87. rocznicę wybuchu II wojny światowej. Wśród uczestników byli przedstawiciele władz, wojska, służb mundurowych, organizacji społecznych i harcerskich oraz mieszkańcy miasta. Tegoroczne obchody przypomniały nie tylko o początku wojny, ale również o ofiarach niemieckich represji na Pomorzu.

1 września – dzień pamięci o początku wojny

87 lat temu atakiem Niemiec na Polskę rozpoczął się konflikt, który w ciągu kolejnych sześciu lat pochłonął dziesiątki milionów istnień i pozostawił po sobie ogrom zniszczeń. Polska od pierwszych dni wojny znalazła się w centrum wydarzeń, ponosząc ogromne straty wśród żołnierzy i ludności cywilnej. Szacuje się, że życie straciło około 6 milionów polskich obywateli.

W Toruniu rocznicowe uroczystości zorganizowano w miejscu, które szczególnie mocno przypomina o tym, co wydarzyło się na Pomorzu po rozpoczęciu niemieckiej okupacji. Park Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 stał się miejscem spotkania przedstawicieli władz państwowych i samorządowych, wojska, służb, organizacji kombatanckich, harcerzy oraz mieszkańców.

Obchody rozpoczęły się od przyjęcia meldunku przez Dowódcę Garnizonu Toruń. Następnie odegrano hymn państwowy i podniesiono flagę. Jednym z najważniejszych punktów uroczystości był Apel Pamięci, po którym oddano salwę honorową. Delegacje złożyły przed pomnikiem kwiaty.

Toruń i Pomorze pamiętają o swoich ofiarach

Rocznica wybuchu wojny jest jednocześnie okazją do przypomnienia, że dramat 1939 roku nie zakończył się wraz z kampanią wrześniową. Na Pomorzu bardzo szybko rozpoczęły się masowe aresztowania i egzekucje Polaków. Ofiarami byli między innymi nauczyciele, duchowni, harcerze, przedstawiciele inteligencji, lokalnych elit, ale również zwykli mieszkańcy.

Toruń, który przed wojną był stolicą województwa pomorskiego, znalazł się wśród miejsc szczególnie dotkniętych niemieckimi represjami. Świadectwem tamtych wydarzeń są między innymi Fort VII, Barbarka czy miejsca związane z wojenną historią miasta.

Szczególne znaczenie ma jednak Park Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939. Pomnik odsłonięty w 2018 roku ma formę nawiązującą do zniszczonego przez pociski domu. Pod jego konstrukcją umieszczono ziemię pochodzącą z blisko 400 znanych miejsc kaźni z jesieni 1939 roku i początku 1940 roku.

W parku znajdują się również tablice poświęcone zamordowanym nauczycielom, harcerzom i duchownym. Upamiętniono tu także Józefa Władysława Bednarza, psychiatrę i dyrektora szpitala psychiatrycznego w Świeciu, określanego mianem pomorskiego Korczaka.

„Nigdy więcej wojny” wciąż aktualne

Podczas uroczystości głos zabrał prezydent Torunia Paweł Gulewski. Zwrócił uwagę na wyjątkowy symbolizm daty 1 września. Tego samego dnia, gdy wspominane są wydarzenia z 1939 roku, dzieci i młodzież rozpoczynają kolejny rok nauki.

„Tak się złożyło w tej polskiej chronologii wydarzeń wrześniowych, że 1 września jednocześnie inaugurujemy kolejne lata nauki, a z drugiej strony przypominamy tragedię 1 września 1939 roku. Była to ogromna tragedia dla całego narodu. Siedemnaście dni później rozpoczął się kolejny tragiczny rozdział w historii naszego kraju – napaść Sowietów. Jesteśmy dziś w Parku Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 r. i mówimy także o lokalnym, regionalnym wymiarze tej tragedii” – mówił prezydent Torunia Paweł Gulewski.

Do znaczenia pamięci o ofiarach odniósł się również przewodniczący Rady Miasta Torunia Łukasz Walkusz. Podkreślił, że kolejne pokolenia powinny znać historię nie tylko z podręczników, ale także poprzez miejsca, w których rozgrywały się tragiczne wydarzenia.

„W Toruniu mamy szczególne zobowiązanie wobec tamtych pokoleń. Wielu wybitnych postaci, intelektualistów, duchowieństwa, nauczycieli, ale także zwykłych ludzi oddało życie za to, żeby Polska była wolna. Myślę, że w tych trudnych czasach, kiedy wiele wojen toczy się wokół naszej ojczyzny, szczególnie mam na myśli wojnę w Ukrainie, to wspomnienie powinno być dla nas refleksją, szczególnie dla młodych pokoleń, że wojna przede wszystkim niesie ze sobą zło. Niesie zniszczenie, wielki ból i wielką tragedię. To zawołanie „nigdy więcej wojny” powinno być dla nas wciąż aktualne” – mówił przewodniczący Rady Miasta Torunia Łukasz Walkusz.

Marszałek: na Pomorzu rozpoczęła się fala zbrodni

W toruńskich obchodach uczestniczył również marszałek województwa kujawsko-pomorskiego Piotr Całbecki. W swoim wystąpieniu przypomniał o skali niemieckich zbrodni popełnianych na Pomorzu już w pierwszych miesiącach okupacji.

„Dzisiaj stoimy pod pomnikiem tych, którzy ponieśli ofiarę zbrodniczej machiny zagłady II wojny światowej. To na Pomorzu przeprowadzony został eksperyment mordowania niewinnych ludzi, który na ogromną skalę Niemcy zastosowali później w obozach zagłady. (…) Pamiętamy o tym, co na Pomorzu stało się w 1939, szczególnie tutaj, w Parku Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej, gdzie znajdują się prochy z miejsc kaźni niewinnych ludzi” – powiedział marszałek Piotr Całbecki.

Obecni byli także między innymi Jan Wyrowiński, wicewojewoda Michał Koniuch, senator Tomasz Lenz, przedstawiciele Torunia i powiatu toruńskiego, organizacji kombatanckich oraz służb mundurowych.

Pamięć zaczyna się od młodych

Ważnym elementem obchodów był udział harcerzy. Dla młodego pokolenia takie uroczystości są nie tylko lekcją historii, ale także okazją do poznawania lokalnych miejsc pamięci.

Jak podkreślała phm Zuzanna Kozłowska, zastępczyni komendantki Chorągwi Kujawsko-Pomorskiej, historia jest obecna w pracy harcerskiej przez cały rok.

„Podczas zbiórek harcerze uczą się m.in. o Szarych Szeregach, o tym, jak ich bohaterowie walczyli o Polskę i bronili naszej wolności. Staramy się tę wiedzę przekazywać podczas różnych zajęć, które prowadzimy z naszymi harcerzami w ciągu całego roku” – mówiła Zuzanna Kozłowska.

Udział młodzieży w uroczystościach ma szczególne znaczenie właśnie 1 września. W dniu, który dla współczesnych uczniów oznacza początek kolejnego roku szkolnego, przypominane są losy ich rówieśników sprzed 87 lat, których codzienność została nagle przerwana przez wojnę.

Hołd złożony ofiarom

Tegoroczne obchody były przede wszystkim uroczystością pamięci. W Parku Pamięci spotkali się przedstawiciele różnych środowisk, aby oddać hołd tym, którzy zginęli podczas wojny i niemieckiej okupacji.

Przedstawiciele władz, instytucji, organizacji i służb złożyli przed pomnikiem kwiaty. Uroczystość zakończyły Pieśń Reprezentacyjna Wojska Polskiego oraz wiązanka pieśni patriotycznych.

Toruńskie obchody przypomniały, że historia II wojny światowej nie jest dla mieszkańców miasta wyłącznie odległą opowieścią o wydarzeniach sprzed dziesięcioleci. Jej ślady znajdują się również tutaj – w konkretnych miejscach, nazwiskach i pamięci rodzin, które doświadczyły niemieckiego terroru.

Właśnie dlatego takie miejsca jak Park Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 pozostają ważne także dla kolejnych pokoleń. Pamięć o ofiarach jest nie tylko spojrzeniem w przeszłość, ale również przestrogą na przyszłość.

Organizatorami uroczystości byli Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Prezydent Miasta Torunia oraz Dowódca Garnizonu Toruń.

Fot. Andrzej Goiński/UMWKP