To jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych w Toruniu ostatnich lat. Archeolodzy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika odsłonili fragmenty murów kościoła Ducha Świętego, uznawanego za najstarszy kościół w Toruniu. Co ważne, odkrycie potwierdza wcześniejsze przypuszczenia naukowców i dostarcza nowych informacji o początkach miasta.

Badania trwają od 2024 roku

Prace prowadzone są na terenie sąsiadującym z dawną gazownią. Obecnie archeolodzy pracują w nowym wykopie, który powstał po północnej stronie wcześniej badanych stanowisk. Badania rozpoczęły się w drugiej połowie 2024 roku i potrwają do września 2026 roku.

Przez ostatnie dwa lata naukowcy koncentrowali się na obszarze położonym na południe od ogrodzenia dawnej gazowni. W efekcie odkryli pozostałości najwcześniejszego szpitala założonego przez Krzyżaków w pierwszej połowie XIII wieku.

Ponadto zastosowano metodę dendrochronologiczną, która pozwoliła precyzyjnie określić wiek drewnianych konstrukcji. Badania wykazały, że pochodzą one z lat trzydziestych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIII wieku.

Co istotne, najstarsza uzyskana data ścięcia drewna to 1236 rok. Tym samym potwierdzono, że znaleziska wiążą się z początkami miasta po przeniesieniu ze Starego Torunia.

Archeolodzy odnaleźli fragmenty kościoła Ducha Świętego

Do tej pory badacze nie mieli możliwości dotarcia do murów świątyni. Jednak od początku przypuszczali, że znajdują się one właśnie na terenie przylegającym do dawnej gazowni.

Ostatecznie tegoroczne badania przyniosły długo oczekiwany przełom.

„Od początku zakładaliśmy, że za ogrodzeniem, czyli na terenie sąsiadującym bezpośrednio ze starą gazownią, powinniśmy odsłonić fragmenty tego pierwszego kościoła. Czyli można powiedzieć, że w końcu doszliśmy do tego, czego szukaliśmy od dwóch czy trzech lat. Jesteśmy naprawdę usatysfakcjonowani, że to tu jest, bo na to liczyliśmy.” – prof. Wojciech Chudziak, dyrektor Instytutu Archeologii UMK

Sześciometrowy nasyp ukrywał mury świątyni

Warstwa ta ma około sześciu metrów grubości. Dopiero pod nią archeolodzy odsłonili koronę murów świątyni. Jednocześnie naukowcy przypuszczają, że właściwe fundamenty znajdują się jeszcze niemal trzy metry niżej.

Prace prowadzone są z zachowaniem najwyższych standardów bezpieczeństwa. Z jednej strony wykop utrudnia osypujący się gruz, z drugiej problem stanowią niezwykle twarde warstwy iłu. Dlatego, jeśli dalsze pogłębianie okaże się zbyt niebezpieczne, badacze wykorzystają odwierty.

„Te fundamenty kościoła kryją się pod nasypem, który został na początku XX wieku tutaj sztucznie zrobiony pod konstrukcję gazowni. Mamy tu około 6 metrów nasypu z okresu budowy gazowni i dopiero pod nim, na dość znacznej głębokości, wręcz niebezpiecznej, odsłoniliśmy fragmenty kościoła. Przede wszystkim mamy tu koronę murów, ale spodziewamy się, że sam fundament i najniższe partie tego muru kościoła będą jakieś prawie 3 metry niżej.” – prof. Wojciech Chudziak, dyrektor Instytutu Archeologii UMK

Dotarcie do pozostałości kościoła okazało się wyjątkowo trudne. Jak się okazało, fundamenty znajdowały się pod sztucznie usypanym nasypem z początku XX wieku, przygotowanym podczas budowy gazowni.

Średniowieczne ślady pożaru i zniszczeń

Profil wykopu pokazuje trzy wyraźne warstwy stratygraficzne. Dwie górne pochodzą z okresu budowy gazowni w latach 1907-1908 i składają się z ziemi, gruzu oraz iłów.

Natomiast poniżej znajduje się warstwa rumoszu budowlanego zawierająca średniowieczne cegły i dachówki z XIV i XV wieku. Według archeologów mogą to być pozostałości zniszczeń związanych między innymi z wojną głodową z 1414 roku.

Co więcej, na odsłoniętych murach widoczne są ślady spalenizny oraz węgla drzewnego. Tym samym badacze zyskują kolejne dowody dotyczące burzliwej historii tego miejsca.

Odkrycie zmienia dotychczasową wiedzę

Nowe badania pozwoliły zweryfikować wcześniejsze plany kompleksu Ducha Świętego. Mur uznawany wcześniej za przyporę okazał się elementem większego założenia architektonicznego łączącego świątynię ze szpitalem.

Dodatkowo zachowały się w nim pozostałości otworu okiennego lub drzwiowego. To oznacza, że wcześniejsze interpretacje tego obiektu wymagają korekty.

Analiza dawnych planów wykazała również, że część kościoła znajdująca się w obrysie dawnego zbiornika gazowni została wyburzona aż do stopy fundamentowej. Na szczęście zachowały się fragmenty położone poza tym obszarem.

Prezbiterium może znajdować się pod budynkiem „Tratwy”

Pomiary wskazują, że pod budynkiem „Tratwy” mogą znajdować się pozostałości prezbiterium kościoła Ducha Świętego. Oznacza to, że świątynia wykraczała poza teren późniejszej gazowni.

Jednak dalsze badania ograniczają warunki techniczne. W pobliżu przebiegają czynne instalacje gazowe, dlatego nie ma możliwości znaczącego powiększenia wykopu.

Co ciekawe, odnalezione warstwy powodziowe potwierdzają historyczne przekazy o regularnym zalewaniu tej części średniowiecznego przedmieścia portowego. W rezultacie naukowcy zyskują kolejne dowody potwierdzające dawne źródła historyczne.

Prace archeologiczne będą kontynuowane do września 2026 roku. Niewykluczone więc, że w najbliższych miesiącach badaczom uda się odkryć kolejne elementy najstarszego kościoła w Toruniu, które pozwolą jeszcze lepiej poznać historię miasta.

Fot. UMT 2026, autor: Marcin Centkowski, licencja: CC BY NC 4.0